Tin Möøng
theo Thaùnh Luca

Theo baûn dòch cuûa Nhoùm Phieân Dòch Caùc Giôø Kinh Phuïng Vuï

Prepared for internet by Vietnamese Missionaries in Taiwan

DAÃN NHAÄP
TIN MÖØNG THEO THAÙNH LUCA

DAØN BAØI LUCA

Sau lôøi töïa, taùc giaû cuõng theo moät daøn baøi ñaïi khaùi gioáng trong Maùttheâu vaø Maùccoâ:

Môû ñaàu Luca: Lôøi Töïa (Chöông 1,1-4)

I. Thôøi Thô AÁu (Chöông 1,5-2,52)

II. Ñöùc Gieâsu chuaån bò thi haønh söù meänh (Chöông 3,1-4,13)

III. Ñöùc Gieâsu rao giaûng taïi mieàn Galileâ (Chöông 4,14-9,50)

IV. Ñöùc Gieâsu leân Gieârusalem (Chöông 9,51-19,27)

V. Ñöùc Gieâsu rao giaûng taïi Gieârusalem (Chöông 19,28-21,38)

VI. Baøi Thöông Khoù (Chöông 22-23)

VII. Sau Phuïc Sinh (Chöông 24)

Nhöng taùc giaû xeáp ñaët kyõ löôõng vaø caån thaän hôn nhaèm cho thaáy roõ ñöôïc thôøi vaø nôi dieãn ra lòch söû cöùu ñoä. Ngoaøi ra, oâng laïi coøn toû ra ñoäc laäp vaø khoân kheùo khi töï yù boû ñieàu naøy theâm ñieàu kia vaø thay ñoåi thöù töï caùc bieán coá cho hôïp vôùi quan nieäm cuûa mình hôn.

MÔÛ ÑAÀU LUCA: Lôøi Töïa (chöông 1,1-4)

Tin Möøng theo thaùnh Luca laø cuoán thöù ba trong boán saùch Tin Möøng. Cuoán naøy coù moät ñieåm ñaëc bieät khaùc vôùi hai cuoán kia trong boä Nhaát Laõm, laø coù lôøi töïa göûi cho "Theâoâphiloâ", ñöôïc vieát nhö caùc taùc phaåm vieát baèng tieáng Hylaïp thôøi baáy giôø.

Töø Hylaïp "Theâoâphiloâ" chæ ngöôøi yeâu meán Thieân Chuùa hay laø baïn höõu cuûa Thieân Chuùa. Nhöng töø naøy cuõng laø moät teân rieâng, coù leõ trong Luca laø teân cuûa moät nhaân vaät coù ñòa vò trong xaõ hoäi vaø ñoùng moät vai troø chính trò thôøi baáy giôø, hoaëc coù caûm tình vôùi Kitoâ giaùo, hoaëc muoán tìm hieåu giaùo lyù cuûa ñaïo môùi ñang ñöôïc truyeàn giaûng.

Trong lôøi töïa, taùc giaû noùi roõ chuû ñeà, phöông phaùp vaø muïc ñích cuoán saùch. OÂng trình baøy caùc bieán coá xaûy ra vaøo thôøi Giaùo Hoäi baét ñaàu coâng cuoäc rao giaûng. Ñeå laøm vieäc naøy, taùc giaû ñaõ ñieàu tra kyõ löôõng nôi caùc nhaân chöùng ñaàu tieân vaø xeáp ñaët laïi caùc söï kieän cho coù thöù töï haàu cung caáp cho oâng Theâoâphiloâ moät baûn töôøng thuaät xaùc ñaùng theo loái caùc söû gia ñöông thôøi (x.3,1-2). Nhöng lòch söû maø taùc giaû muoán töôøng thuaät ôû ñaây laø lòch söû thaùnh, khaùc nghóa vôùi lòch söû thoâng thöôøng, vaø muïc ñích cuûa lòch söû naøy laø trình baøy yù nghóa cuûa caùc söï kieän ñoái vôùi ñöùc tin, moät ñöùc tin ñöôïc aùnh saùng cuûa maàu nhieäm phuïc sinh vaø ñôøi soáng cuûa Giaùo Hoäi soi daãn.

I. Thôøi Thô AÁu: OÂng Gioan Taåy Giaû vaø Ñöùc Gieâsu sinh ra vaø soáng aån daät (chöông 1,5-2,52)

Chæ rieâng Luca môùi coù ñoaïn naøy. Caùc baøi töôøng thuaät trong ñoaïn naøy laøm noåi baät song song hai khuoân maët: Ñöùc Gieâsu vaø oâng Gioan Taåy Giaû, vaø coá tình cho thaáy khuoân maët oâng Gioan raäp theo khuoân maët Ñöùc Gieâsu. Nhöõng baøi aáy coøn nhaán maïnh ñeán maàu nhieäm Ñöùc Gieâsu xuyeân qua moät chuoãi nhöõng thoâng ñieäp sieâu nhieân coâng boá Ngöôøi ñaàu thai bôûi quyeàn naêng Thaùnh Thaàn, Ngöôøi laø Thaùnh, laø Con Thieân Chuùa (1,35), laø Ñaáng Cöùu Theá, laø Ñaáng Kitoâ vaø laø Ñöùc Chuùa (2,11), laø ôn cöùu ñoä Thieân Chuùa ban, laø aùnh saùng muoân daân (2,30-32), nhöng cuoái cuøng bò ñaùm ñoâng daân Ngöôøi choái boû (2,34). Vaäy ñeå môû ñaàu Tin Möøng, tröôùc khi maëc khaûi töøng giai ñoaïn cuûa maàu nhieäm Ñöùc Gieâsu, nhöõng trình thuaät naøy caáu taïo moät thöù lôøi töïa coù tính Kitoâ hoïc, coù theå so saùnh vôùi lôøi töïa trong saùch Tin Möøng theo thaùnh Gioan (Ga 1,1-18).

II. Ñöùc Gieâsu chuaån bò thi haønh söù meänh (chöông 3,1-4,13)

Nhö trong Maùttheâu vaø Maùccoâ, phaàn naøy ñeà caäp ñeán söù meänh cuûa thaùnh Gioan Taåy Giaû, bieán coá Ñöùc Gieâsu chòu pheùp röûa vaø laàn ñaàu tieân ñaùnh baïi nhöõng caùm doã cuûa Xatan. Nhöng Luca taùch bieät roõ raøng thôøi ñaïi cuûa oâng Gioan - coøn thuoäc veà Cöïu Öôùc - vaø thôøi ñaïi cuûa Ñöùc Gieâsu (3,20 chuù thích). Luca laøm noåi baät bieán coá Chuùa Cha coâng nhaän Ñöùc Gieâsu laø Ñaáng Meâsia sau khi Ngöôøi chòu pheùp röûa (3,22 chuù thích). Gia phaû Ñöùc Gieâsu ñi ngöôïc leân tôùi Añam, cho thaáy roõ Ñöùc Gieâsu lieân ñôùi vôùi toaøn theå nhaân loaïi (3,22-28). Caâu keát baøi trình thuaät Ñöùc Gieâsu chòu caùm doã (4,13) tieân baùo traän chieán quyeát lieät trong cuoäc Thöông Khoù cuûa Ngöôøi.

III. Ñöùc Gieâsu rao giaûng taïi mieàn Galileâ (chöông 4,14-9,50)

Taát caû giai ñoaïn naøy dieãn ra ôû Galileâ (x. 23,5; Cv 10,37), khaùc vôùi Mt 15,21; 16,13 vaø Mc 7,24.31; 8,27. Môû ñaàu, Luca noùi veà baøi giaûng cuûa Ñöùc Gieâsu trong hoäi ñöôøng Nadareùt (4,16-30). Baøi giaûng naøy khai maøo cho taát caû Tin Möøng tieáp theo: loan baùo ôn cöùu ñoä döïa vaøo Kinh Thaùnh vaø ñöôïc Thaàn Khí linh höùng, gôïi yù daân ngoaïi cuõng ñöôïc ôn cöùu ñoä, cho bieát tröôùc Ñöùc Gieâsu bò ñoàng baøo cuûa Ngöôøi choái boû vaø möu toan haõm haïi, vaø cuoái cuøng töôøng thuaät caùc haønh ñoäng (nhaát laø caùc pheùp laï) vaø caùc lôøi giaûng daïy cuûa Ngöôøi. Nhôø vaäy, caùc moân ñeä baét ñaàu hieåu ñöôïc ñoâi chuùt veà thaân theá cuûa Ngöôøi.

Phaàn naøy goàm ba ñoaïn:

- ñoaïn thöù nhaát (4,16-6,11) theo khaù saùt thöù töï trong Mc 1, 16-3,6, vaø cho thaáy Ñöùc Gieâsu ñoái dieän vôùi quaàn chuùng, vôùi caùc moân ñeä ñaàu tieân, vôùi caùc ñoái thuû qua caùc pheùp laï vaø nhöõng cuoäc tranh luaän,

- ñoaïn thöù hai (6,12-7,50) khoâng coù trong Maùccoâ nhöng coù trong Maùttheâu taûn maïn ôû nhieàu choã, môû ñaàu baèng vieäc tuyeån choïn Nhoùm Möôøi Hai vaø chuù troïng tröôùc heát ñeán lôøi Ñöùc Gieâsu daïy caùc moân ñeä trong baøi giaûng veà caùc moái phuùc thaät,

- ñoaïn thöù ba (8,1-9,50) cuõng gioáng nhö Mc 4,1-9,40, nhöng thieáu phaàn song song vôùi Mc 6,45-8,26. Ñoaïn naøy noùi ñeán hoaït ñoäng cuûa Nhoùm Möôøi Hai ñöôïc coäng taùc vaøo söù meänh cuûa Ñöùc Gieâsu. Nhoùm ñöôïc neâu teân ngay ôû Lc 8,1. Caùc oâng ñöôïc bieát nhöõng maàu nhieäm cuûa Nöôùc Thieân Chuùa thay vì chæ nghe ñöôïc duï ngoân (8,10). Nhöõng pheùp laï tieáp theo laøm cho caùc oâng töï ñaët caâu hoûi: "Vaäy Ngöôøi laø ai?" (8,25). Sau ñoù, caùc oâng ñöôïc sai ñi rao giaûng veà Nöôùc Thieân Chuùa (9,1-6) vaø ñöôïc tích cöïc tham gia vaøo vieäc laøm cho baùnh hoùa ra nhieàu (9,12). Cuoái cuøng, Ñöùc Gieâsu coù theå buoäc caùc oâng phaûi coù laäp tröôøng veà baûn thaân Ngöôøi, vaø thaùnh Pheâroâ tuyeân xöng Ngöôøi laø "Ñaáng Kitoâ cuûa Thieân Chuùa" (9,20). Lieàn sau ñoù, Ñöùc Gieâsu ñi saâu vaøo maàu nhieäm cuûa Ngöôøi: Ngöôøi laø Ñaáng Meâsia phaûi bò gieát cheát (9,22), vaø Chuùa Cha, trong vinh quang ngaøy Hieån Dung, seõ tuyeân boá tröôùc maët caùc oâng Ngöôøi laø Con yeâu daáu (9,35). Nhöng caùc oâng ñöôïc leänh phaûi giöõ bí maät khoâng ñöôïc tieát loä cho ai bieát Ngöôøi laø Ñaáng Kitoâ cuûa Thieân Chuùa.

IV. Ñöùc Gieâsu leân Gieârusalem (Chöông 9,51-19,27)

Phaàn naøy daøi nhaát vaø cuõng ñoäc ñaùo nhaát trong taùc phaåm Luca. Nhieàu tö lieäu ñaõ coù saün ñoù ñaây trong Maùttheâu vaø Maùccoâ, nhöng chæ coù Luca laø trình baøy nhöõng tö lieäu ñoù trong khuoân khoå moät cuoäc haønh trình, vì ñoái vôùi Luca, Gieârusalem, laø trung taâm ñieåm ôn cöùu ñoä: Ñöùc Gieâsu leân Gieârusalem ñeå hoaøn thaønh ôn cöùu ñoä (Saùch Tin Möøng), sau naøy caùc Toâng Ñoà seõ töø Gieârusalem mang ôn cöùu ñoä ñoù cho ñeán taän cuøng traùi ñaát (saùch Coâng Vuï).

Môû ñaàu laø moät caâu trang troïng höôùng cuoäc haønh trình cuûa Ñöùc Gieâsu veà bieán coá vöôït qua ñang tieán tôùi giai ñoaïn hoaøn taát (9,51). Ngöôøi leân thaønh thaùnh Gieârusalem, nôi coâng trình cöùu ñoä phaûi ñöôïc thöïc hieän. Thaät ra, cuoäc haønh trình naøy khoâng theo loä trình ñòa lyù (10,13-15 vaø 13,31-33 coù veû coøn dieãn ra taïi Galileâ; coøn 13,34-35 thì cho hieåu raèng Ñöùc Gieâsu ñaõ rao giaûng taïi Gieârusalem). Ñaây chæ laø moät khuoân khoå ñöôïc taùc giaû daøn döïng ñeå gom tuï tö lieäu cuûa mình döôùi aùnh saùng cuûa cuoäc vöôït qua saép ñöôïc hoaøn thaønh.

Trong suoát phaàn naøy, lôøi noùi cuûa Ñöùc Gieâsu ñöôïc troïng hôn caùc pheùp laï, vaø lôøi khuyeán duï hôn vieäc trình baøy maàu nhieäm cuûa Ngöôøi (tröø 10,21-24; 12,49-50; 18,31-33 vaø 19,12-15). Ngöôøi vaãn ngoû lôøi vôùi Ítraen: cuoäc ñoái chaát giöõa Ngöôøi vôùi nhoùm Phariseâu vaø caùc nhaø thoâng luaät thaät laø gay gaét (11,37-52); Ngöôøi keâu goïi daân Ngöôøi aên naên trôû laïi (12,51-13,9) vaø nghó tôùi tröôøng hôïp lôøi keâu goïi cuûa Ngöôøi bò töø choái (13,23-35; 14,16-24). Ngöôøi quay veà phía caùc moân ñeä, xaùc ñònh cho caùc oâng bieát söù meänh cuûa mình (9,52-10,20), keâu môøi caùc oâng caàu nguyeän (11,1-13) vaø töø boû chính mình (12,22-34.51-53; 14,26-33; 16,1-13; 18,28-30). Moät phaàn lôùn nhöõng lôøi daïy doã caùc moân ñeä nhaém ñeán hoaøn caûnh Ngöôøi khoâng coøn hieän dieän giöõa caùc oâng nöõa, töùc laø thôøi gian Ngöôøi leân Gieârusalem, ñöôïc "röôùc" ñi, neân caùc oâng phaûi caàu xin Thaùnh Thaàn (11,13) vaø tuyeân xöng Thaày mình tröôùc maët thieân haï (12,1-12), phaûi chôø ñôïi ngaøy Ngöôøi trôû laïi (12,35-40; 17,22-18,8; 19,11-27), vaø chaêm lo cho anh em mình trong coäng ñoaøn (12,41-48).

Caâu Lc 18,15 noái laïi trình thuaät cuûa Maùttheâu (19,15) vaø Maùccoâ (10,13). Nhöng ôû phaàn cuoái, Luca theâm baøi töôøng thuaät oâng Dakeâu ñöôïc ôn cöùu ñoä vaø nhaát laø duï ngoân caùc yeán baïc (19,1-10.11-27). Döôùi ngoïn buùt cuûa taùc giaû, baøi duï ngoân naøy nhö chuaån bò cho cuoäc ñoái ñaàu bi thaûm giöõa Gieârusalem vaø vò vua maø thaønh ñoù töø choái khoâng nhìn nhaän (x. 19,11 chuù thích).

V. Ñöùc Gieâsu rao giaûng taïi Gieârusalem (Chöông 19,28-21,38)

Ñaây laø giai ñoaïn thöù ba trong söù meänh cuûa Ñöùc Gieâsu. Giai ñoaïn naøy cho thaáy Ñöùc Gieâsu hoaøn thaønh coâng trình cöùu ñoä cuûa Ngöôøi taïi Gieârusalem - ñöôïc coi laø tieâu bieåu cho Ítraen ñoái dieän vôùi Ñöùc Gieâsu trong thaûm kòch thaäp giaù. Taùc giaû nhaán maïnh ñeán ñieåm naøy trong maøn ñaàu, quang caûnh Ñöùc Gieâsu khaûi hoaøn vaøo thaønh (19,29-48): Ngöôøi tieán vaøo thaønh nhö moät vì vua (19,35-38); Ngöôøi khoùc thöông thaønh vì thaønh töø choái khoâng ra ñoùn nhaän Ngöôøi (19,41-44); Ngöôøi ñuoåi boïn con buoân ra khoûi ñeàn thôø, nôi Ngöôøi giaûng daïy haèng ngaøy, ñeå chöùng toû uy quyeàn cuûa Ngöôøi taïi ñoù.

Taùc giaû moâ taû cuoäc maëc khaûi cuûa Ñöùc Gieâsu taïi Gieârusalem trong ba ñoaïn gioáng nhö Maùttheâu vaø Maùccoâ, nhöng theâm vaøo moät soá neùt rieâng.

Baøi giaûng trong ñeàn thôø (20-21) keát thuùc baèng lôøi tieân baùo cuoäc phaùn xeùt thaønh Gieârusalem vaø ngaøy Con Ngöôøi xuaát hieän. Taùc giaû vieát nhöõng lôøi naøy cho toaøn theå daân Ítraen.

VI. Baøi Thöông Khoù (Chöông 22-23)

Baøi naøy cuõng theo moät löôïc ñoà nhö caùc Tin Möøng khaùc, nhöng baøi töôøng thuaät böõa Tieäc Ly thì coù theâm nhöõng lôøi Ñöùc Gieâsu giaûng daïy Nhoùm Möôøi Hai veà vai troø phuïc vuï cuûa caùc oâng, veà ñòa vò cuûa caùc oâng trong Nöôùc Trôøi mai sau, veà hoaøn caûnh môùi cuûa caùc oâng sau khi Thaày ñaõ ra ñi (22,24-38). Nhöõng ñau khoå Ñöùc Gieâsu phaûi chòu caøng laøm noåi baät ñöùc coâng chính cuûa Ngöôøi cuõng nhö giaù trò maãu möïc cuûa cuoäc Thöông Khoù Ngöôøi phaûi chòu. Khi Ñaáng Meâsia bò haï nhuïc cuõng laø luùc Vöông Quyeàn cuûa Ngöôøi trôû thaønh hieän thöïc vaø ñöôïc khaúng ñònh (x. 22,69 chuù thích; 23,37 chuù thích).

VII. Sau Phuïc Sinh (Chöông 24)

Caùc baøi töôøng thuaät veà Chuùa phuïc sinh (24) ñeàu ñöôïc ñònh vò ôû Gieâusalem. Nhöõng baøi naøy khoâng nhaéc ñeán truyeàn thoáng coå xöa veà nhöõng laàn hieän ra taïi Galileâ (Mt 26;32; 28,7.10.16-20; Mc 14,28; 16,7; Ga 21), coù leõ ñeå giöõ cho caân ñoái vôùi saùch Coâng Vuï. Ñaây laø nhöõng baøi giaûi thích cuoäc Thöông Khoù nhö con ñöôøng Thieân Chuùa ñònh ñeå ñöa Ñöùc Kitoâ vaøo vinh quang cuûa Ngöôøi (c. 26), theo lôøi Kinh Thaùnh ñaõ cheùp (cc. 25-27,44-46) vaø Ñöùc Gieâsu cuõng ñaõ nhaéc laïi (c. 7). Cuoái cuøng, Chuùa Gieâsu hieän ra vôùi Nhoùm Möôøi Moät ñeå phaù tan moái hoaøi nghi cuûa caùc oâng (cc. 36-43) vaø trao cho caùc oâng söù meänh laøm nhaân chöùng (cc. 47-49). Saùch Tin Möøng keát thuùc baèng baøi töôøng thuaät ñaàu tieân veà cuoäc thaêng thieân (c. 51) chöùng toû Ñaáng phuïc sinh laø Ñöùc Chuùa (x. Cv 2,36).

Nhö vaäy, toaøn boä Tin Möøng theo thaùnh Luca cho thaáy raèng maàu nhieäm Ñöùc Gieâsu ñaõ ñöôïc maëc khaûi moät caùch tieäm tieán, vaø nhöõng ngöôøi phaûi rao giaûng maàu nhieäm aáy, töùc laø caùc Toâng Ñoà, ñaõ caàn moät thôøi gian daøi ñeå töø töø tieáp caän vaø thaáu hieåu maàu nhieäm cuûa Ngöôøi.

TAÙC GIAÛ

Vì saùch Coâng Vuï cuõng baét ñaàu baèng moät lôøi töïa göûi cho nhaân vaät Theâoâphiloâ vaø nhaéc ñeán quyeån saùch ñaàu tieân, nôi taùc giaû ñaõ noùi veà "taát caû nhöõng gì Ñöùc Gieâsu ñaõ laøm vaø ñaõ daïy" (Cv 1,1-2), neân ngay töø thôøi Giaùo Hoäi sô khai, ngöôøi ta ñaõ keát luaän raèng saùch Tin Möøng vaø saùch Coâng Vuï laø do cuøng moät taùc giaû. Khoa chuù giaûi hieän ñaïi ñaõ coâng nhaän ñieåm naøy treân cô sôû ngoân ngöõ vaø tö töôûng cuûa caû hai taùc phaåm laø ñoàng nhaát, cuõng nhö muïc tieâu cuûa caû hai caân ñoái vôùi nhau.

Ñaøng khaùc, theo moät truyeàn thoáng ñaõ coù töø cuoái theá kyû thöù II (thaùnh Ireâneâ), taùc giaû Tin Möøng thöù ba chính laø ngöôøi thaày thuoác Luca maø thaùnh Phaoloâ ñaõ noùi tôùi ôû Cl 4,14; Plm 24; 2Tm 4,11.

Veà queâ quaùn vaø naêm sinh cuûa taùc giaû, ngöôøi ta khoâng ñöôïc roõ, chæ bieát raèng taùc giaû ñöôïc ôn trôû laïi ôû Antioâkhia vaø qua ñôøi beân Hylaïp.

Taùc giaû khoâng ñöôïc nhìn taän maét Ñöùc Gieâsu maø chæ tin nhaän Ngöôøi laø Chuùa vinh quang qua khuoân maët cuûa Ñaáng phuïc sinh. Nôi taùc giaû, ñöùc tin cuûa ngöôøi ñöôïc ôn trôû laïi höôùng daãn caùi nhìn cuûa nhaø söû hoïc, vaø ñaõ giuùp oâng khaùm phaù Ñöùc Kitoâ Gieâsu trong treû thô thaønh Beâlem, trong caäu thieáu nieân ôû ñeàn thôø luùc 12 tuoåi, trong vò ngoân söù höôùng caû ñôøi mình veà Gieârusalem, nôi maø coâng trình cöùu ñoä ñöôïc hoaøn thaønh.

Thaùnh Luca cuõng laø moät con ngöôøi ñaëc bieät teá nhò, nhaát laø khi noùi veà Ñöùc Gieâsu: ngaøi traùnh nhöõng loái noùi hôi thoâ cuûa Maùccoâ (Lc 4,1; 8,24.28.45...) vaø daønh cho Ngöôøi moät danh xöng ñaëc bieät treân moâi caùc moân ñeä (x. 5,5 chuù thích). Ngaøi ñöôïc taëng cho danh hieäu laø "vaên só ca tuïng loøng nhaân haäu cuûa Ñöùc Kitoâ". Thaùnh Luca laáy laøm caûm kích veà baûn tính nhaân loaïi tuyeät vôøi cuûa moät vì Thieân Chuùa ñaõ toû ra xao xuyeán tröôùc tình caûnh moät baø meï vöøa maát ñöùa con duy nhaát; moät vì Thieân Chuùa laøm baïn vôùi haïng toäi loãi bò ngöôøi ta xa laùnh; moät vì Thieân Chuùa caûm thoâng vôùi giôùi phuï nöõ bò ngöôøi ta khinh bæ; moät vì Thieân Chuùa gaàn guõi vôùi ñaùm daân ngheøo bò ngöôøi ta chaø ñaïp.

Laø thaày thuoác, neân taùc giaû vieát veà beänh taät moät caùch chính xaùc, vaø cuõng theá bieát rung caûm tröôùc nhöõng khoå ñau nôi thaân xaùc con ngöôøi. Phaûi chaêng vì vaäy, trong taùc phaåm cuûa mình, taùc giaû ñaõ daønh cho nhöõng ngöôøi ngheøo khoå, oám ñau, toäi loãi vaø phuï nöõ moät choã ñaëc bieät, vôùi nhöõng lôøi leõ ñaày ngoït ngaøo an uûi?

Taùc giaû laïi coøn coù taøi vaên chöông, thoâng thaïo vaên hoùa Hylaïp. Taùc phaåm coù nhieàu öu ñieåm: lôøi vaên saùng suûa, maïch laïc, nhuaàn nhuyeãn moät caùch linh ñoäng theo nhöõng ñeà taøi khaùc nhau, vaø chöùng toû moät buùt phaùp thaät ñieâu luyeän ôû moät vaøi ñoaïn (1,1-4; 24,13-35). Caùch trình baøy coù traät töï vaø ngheä thuaät, phaùc hoïa neùt ñoäc ñaùo cuûa coát truyeän. Ngoân ngöõ Luca phong phuù nhaát trong taát caû caùc saùch Taân Öôùc.

ÑOÄC GIAÛ

Ñoäc giaû ñöôïc neâu teân laø oâng Theâoâphiloâ, moät nhaân vaät töôïng tröng vaø cuõng coù theå laø moät nhaân vaät thieát thöïc. Duø sao, ñoù cuõng laø moät nhaân vaät tieâu bieåu cho nhöõng ngöôøi Kitoâ höõu goác ngoaïi giaùo vaø theo vaên hoùa Hylaïp. Coù nhieàu baèng chöùng yeåm trôï cho lôøi xaùc quyeát naøy nhö vaên töø, nhöõng lôøi giaûi thích veà ñòa dö nöôùc Paleùttin (1,26; 2,4; 4,31; 8,26; 23,51; 24,13) vaø taäp tuïc ngöôøi Dothaùi (1,9; 2,23-24.41-42; 22,1.7); söï aân caàn ñoái vôùi daân ngoaïi, nhöõng choã nhaán maïnh cho thaáy Chuùa Gieâsu phuïc sinh coù theå xaùc thaät söï (24,39-43), ñieàu maø ngöôøi Hylaïp raát khoù chaáp nhaän (Cv 17,33; 1Cr 15).

Nhö vaäy, ñoäc giaû cuûa Tin Möøng thöù ba laø caû ngöôøi trong ñaïo laãn ngöôøi ngoaøi ñaïo. Ngöôøi trong ñaïo thì nhôø ñoïc Tin Möøng naøy maø theâm hieåu bieát veà Ñöùc Kitoâ vaø ñaïo lyù cuûa Ngöôøi. Coøn ngöôøi ngoaøi ñaïo thì, neáu ñoïc saùch naøy vôùi tinh thaàn voâ tö vaø khaùch quan, seõ nhaän thaáy Kitoâ giaùo khoâng phaûi laø moät phong traøo chính trò hay moät giaùo phaùi daønh cho moät thieåu soá, maø laø moät nieàm tin "coâng giaùo", nghóa laø coù theå truyeàn ñaït ñeán cho moïi ngöôøi ôû khaép moïi nôi.

Sau cuoäc gieát haïi caùc tín höõu vaøo naêm 64 do baïo chuùa Neâroâ, nhieàu ngöôøi coù thieân kieán vaø toû ra aùc caûm vôùi Kitoâ giaùo. Nhöng nhôø ñoïc saùch naøy, hoï seõ thaáy raèng Ñöùc Kitoâ laø ngöôøi voâ toäi. Tính chaát voâ toäi naøy ñaõ ñöôïc toång traán Philatoâ, vieân toaøn quyeàn cuûa Roâma ôû Paleùttin, xaùc nhaän khi oâng noùi: "Ta xeùt thaáy ngöôøi naøy khoâng coù toäi gì ñaùng cheát" (Lc 23,4.15.22).

THÔØI GIAN VAØ NÔI BIEÂN SOAÏN

Muoán bieát thôøi gian bieân soaïn saùch Tin möøng thöù ba, phaûi döïa vaøo thôøi kyø Gieârusalem bò quaân ñoäi Roâma taøn phaù, döôùi quyeàn chæ huy cuûa töôùng Tituùt. Maùttheâu vaø Maùccoâ coù noùi ñeán quang caûnh naøy, nhöng ñaët noù vaøo vieãn töôïng caùnh chung, coøn Luca thì taùch rôøi ra. Döôøng nhö taùc giaû coù bieát thôøi kyø Gieârusalem bò bao vaây vaø taøn phaù vaøo naêm 70 (x. 19,43-44; 21,20.24). Nhö vaäy, saùch phaûi ñöôïc vieát sau thôøi gian naøy; caùc nhaø chuù giaûi hieän nay cho laø vaøo thaäp nieân 80-90, nhöng cuõng coù moät soá khaùc laïi cho laø sôùm hôn.

Veà nôi bieân soaïn, khoâng thaáy truyeàn thoáng ñeå laïi daáu veát gì, neân khoâng theå noùi chính xaùc ñöôïc laø vieát ôû ñaâu, tuy coù dö luaän cho raèng saùch ñöôïc vieát ôû Akhaia hoaëc beân Aicaäp. Nhöng khoâng laáy gì laøm chaéc vaø coù leõ dö luaän ñoù muoán noùi raèng Tin Möøng ñöôïc loan baùo chöù khoâng phaûi ñöôïc bieân soaïn taïi hai nôi aáy.

MUÏC ÑÍCH VAØ PHÖÔNG PHAÙP BIEÂN SOAÏN

Trong lôøi töïa, thaùnh Luca ñaõ giaûi thích ñieàu ngaøi muoán laøm vaø caùch theá tieán haønh coâng vieäc. Ngaøi cho bieát seõ "töôøng thuaät nhöõng ñieàu ñaõ ñöôïc thöïc hieän giöõa chuùng ta", coù nghóa laø töôøng thuaät cuoäc ñôøi Ñöùc Gieâsu vaø thôøi kyø thaønh laäp Giaùo Hoäi. taùc giaû khoâng phaûi laø ngöôøi ñaàu tieân laøm coâng vieäc naøy maø ñaõ coù nhöõng vò ñi tröôùc (coù leõ aùm chæ thaùnh Maùccoâ), neân ngöôøi seõ döïa vaøo "truyeàn thoáng" cuûa "nhöõng ngöôøi ñaõ ñöôïc chöùng kieán ngay töø ñaàu vaø ñaõ phuïc vuï lôøi Chuùa", nghóa laø nhöõng ngöôøi ñang rao giaûng Tin Möøng vaø tröôùc heát laø caùc Toâng Ñoà.

Vieäc bieân soaïn raát coâng phu, söû duïng caùc döõ kieän cuûa truyeàn thoáng, khieán moät soá ñoäc giaû ñaët vaán ñeà veà tính lòch söû cuûa Luca. Vaán ñeà naøy phöùc taïp vaø ñoøi hoûi phaûi nghieân cöùu caû phöông phaùp ñöôïc duøng cho saùch Coâng Vuï caùc Toâng Ñoà (x. Coâng Vuï). Trong khuoân khoå vieäc nghieân cöùu Tin Möøng naøy, tröôùc heát, ta bieát raèng taùc giaû ñaõ tuyeân boá yù ñònh "caån thaän tra cöùu" vaø "tuaàn töï vieát ra" (1,1-4); ta cuõng coù theå nhìn nhaän giaù trò cuûa moät soá lôùn nhöõng ñieàu taùc giaû ñöa ra. Tuy nhieân, moät ñaøng, taùc giaû nhìn "söï kieän Gieâsu" vôùi taát caû nieàm tin cuûa mình - ñieàu maø caùc nhaø söû hoïc cho laø moät suy dieãn caù nhaân vöôït ranh giôùi lòch söû. Ñaøng khaùc, khi töôøng thuaät lôøi noùi vaø vieäc laøm cuûa Ñöùc Gieâsu, taùc giaû quan taâm tröôùc heát ñeán yù nghóa cuûa noù; ñoâi luùc oâng toû ra khoâng keå gì ñeán thöù töï thôøi gian (4,16-30; 5,1-11; 24,51) hoaëc ñòa lyù (10,13-15; 13,34-35; 24,36-49); caùc ñoaïn rieâng cuûa Luca ñeàu coù yù nghóa ñaëc bieät (1-2; 4,16-30;5,1-11...). Moái quan taâm haøng ñaàu cuûa taùc giaû khoâng phaûi laø moâ taû cho chính xaùc caùc söï kieän nhö ñaõ xaûy ra, maø laø coâng boá cuoäc ñôøi Ñöùc Gieâsu, coi ñoù chính laø lòch söû cöùu ñoä. Thaùnh nhaân töï trao cho mình boån phaän "giaûi maõ" caùc bieán coá, vaø ngaøi ñaõ laøm ñieàu ñoù trong aùnh saùng cuûa truyeàn thoáng Giaùo Hoäi. Coâng trình cuûa ngaøi laø cuûa taùc giaû moät saùch Tin Möøng.

ÑAÏO LYÙ

1. Vì coù yù ñònh vieát theâm moät cuoán saùch thöù hai (Coâng Vuï) ñeå töôøng thuaät coâng cuoäc rao giaûng cuûa caùc Toâng Ñoà, neân taùc giaû Luca phaân bieät hai thôøi ñaïi roõ raøng hôn Maùttheâu vaø Maùccoâ: thôøi ñaïi Ñöùc Gieâsu vaø thôøi ñaïi Giaùo Hoäi. Saùch Tin Möøng cho thaáy Ñöùc Gieâsu chæ hoaït ñoäng cho Ítraen. Dó nhieân trong Luca, söù ñieäp cöùu theá coù tính caùch phoå quaùt, ñaïi ñoàng, nhöng luoân luoân ñöôïc ghi trong nhöõng ñoaïn nhaéc veà töông lai (2,32; 3,6; 13,29; 14,16-24) hoaëc qua nhöõng tieàn aûnh, moâ hình (3,23-38; 4,25-27; 7,9; 8,39; 10,1; 17,11-19). Chæ coù Chuùa phuïc sinh môùi trao söù meänh ñi ñeán vôùi muoân daân (24,47,48).

Sau ñoù, caùc Toâng Ñoà seõ hoaøn thaønh söù meänh naøy nhôø ñöôïc ban Thaùnh Thaàn (24,49; x. 12,12). Nhöng trong Luca, chæ coù Ñöùc Gieâsu, Ñaáng ñaõ nhaäp theå bôûi Thaùnh Thaàn (1,35), môùi haønh ñoäng vôùi quyeàn naêng cuûa Thaùnh Thaàn (3,22; 4,1.14.18; 10,21).

Trong baøi töôøng thuaät thôøi thô aáu, oâng Simeâon tieân baùo Ñöùc Gieâsu seõ bò nhieàu ngöôøi trong Ítraen choái töø (2,34-35). Luca cho thaáy söï choái töø naøy ngaøy caøng theâm roõ reät, nhöõng giai ñoaïn thaäp giaù khoâng phaûi laø giai ñoaïn toái haäu, vì sau ngaøy Nguõ Tuaàn, caùc Toâng Ñoà coøn keâu goïi caùc ngöôøi Dothaùi thaønh Gieârusalem hoài taâm saùm hoái vaø nhaän laõnh ôn cöùu ñoä.

2. Baèng caùch phaân bieät roõ raøng thôøi ñaïi Ñöùc Gieâsu vaø thôøi ñaïi Giaùo Hoäi, Luca muoán cho thaáy roõ baøn tay Thieân Chuùa taùc ñoäng trong lòch söû loaøi ngöôøi qua nhöõng giai ñoaïn keá tieáp nhau. Nhöng caùch trình baøy naøy khoâng bao giôø laøm cho taùc giaû queân raèng, trong Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Thieân Chuùa ñaõ moät laàn döùt khoaùt ban ôn cöùu ñoä cho loaøi ngöôøi. Vì theá, ngay töø ñaàu, Luca ñaõ nhaán maïnh raèng ôn cöùu ñoä laø cho ngaøy hoâm nay (2,11; 3,22; 4,21; x. 5,26; 19,9; 23,43). Quaû thaät, ngay töø giaây phuùt ñaàu, Ñöùc Gieâsu ñaõ laø Con Thieân Chuùa (,35), laø Ñaáng Cöùu Ñoä (2,11; x. 1,69-71.77; 2,30; 3,6), laø Ñöùc Chuùa (2,11; x. 7,13 chuù thích cho thaáy Luca nhaán maïnh treân töôùc hieäu naøy); Ngöôøi khôûi ñaàu coâng cuoäc rao giaûng baèng lôøi loan baùo Tin Möøng cöùu ñoä daønh cho ngöôøi ngheøo khoå, nhoû heøn (4,18; x. 7,22; 10,21).

Khi moâ taû thôøi ñaïi Ñöùc Gieâsu, Luca ñaõ nghó tôùi thôøi ñaïi Giaùo Hoäi. Hôn Maùttheâu vaø Maùccoâ, Luca thöôøng goïi nhoùm Möôøi Hai laø Toâng Ñoà (x. 6,13 chuù thích), noùi veà nhieäm vuï caùc ngaøi trong caùc coäng ñoaøn (9,12; 12,41-46; 22,14-38) vaø nhöõng ngöôøi seõ trôï giuùp caùc ngaøi trong coâng cuoäc rao giaûng Tin Möøng (10,1; x. 8,2-3.39).

Hôn nöõa, trong giaùo huaán cuûa Ñöùc Gieâsu, Luca coá yù chæ cho thaáy ñaâu laø luaät soáng "haèng ngaøy" cuûa ngöôøi moân ñeä (9,23; 11,3; 17,4).

Taùc giaû

Nhöõng ñoøi hoûi naøy raát nghieâm troïng, nhöng Luca chieáu toûa nieàm vui nhieàu hôn Maùttheâu vaø Maùccoâ, vì ôn cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa gieo raéc nieàm vui:

Nieàm vui

3. Ñöùc Gieâsu ñaõ tieân baùo raèng Ngöôøi seõ quang laâm vaøo thôøi sau heát: Luca ñaët vieãn töôïng thôøi sau heát ôû ñieåm thôøi ñaïi Giaùo Hoäi keát thuùc (12,35-48; 17,22-37; 18,8; 19,11-27; 21,5-36). Tuy nhieân Luca luoân nhaán maïnh nhöõng ñieàu nhö:

neân trong Luca tính khaån tröông cuûa cuoäc quang laâm bò giaûm ñi (x. 17,23 chuù thích). Nieàm hy voïng nôi Luca chan chöùa hoan laïc vì ôn cöùu ñoä ñaõ coù ñöôïc ngay hoâm nay. Cuõng theá, bieán coá thaønh Gieârusalem seõ bò taøn phaù ñöôïc Luca tieân baùo nhieàu laàn (x. 19,27 chuù thích) nhöng khoâng coù tính caùch caùnh chung nöõa, maø chæ laø moät bieán coá lòch söû ñeå tröøng phaït nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm trong vuï aùn gieát cheát Ñöùc Gieâsu.

Ngoaøi ra, chæ nguyeân boá cuïc trong Luca cuõng coù theå cho thaáy quan nieäm cuûa taùc giaû veà lòch söû cöùu ñoä (xem daøn baøi).

Trong caùc saùch Tin Möøng, coù theå xem Luca laø taùc phaåm deã ñoïc hôn heát vaø gaàn guõi nhaát vôùi ñoäc giaû thôøi nay. Nhöõng neùt noåi baät veà Ñöùc Gieâsu seõ giuùp hoï tieáp caän "maàu nhieäm Gieâsu" vaø hoïc nôi Ngöôøi nhö hoïc baäc thaày daïy cho bieát soáng laøm ngöôøi, laøm con Thieân Chuùa, moät baäc thaày raát ñoøi hoûi nhöng ñoàng thôøi nhaân haäu, nieàm nôû vaø saün saøng ban ôn cöùu ñoä.

Back to Vietnamese Missionaries in Taiwan Home Page