Back
to Vietnamese Missionaries in Taiwan Home Page
"Thieân Chuùa chí aùi ñaõ aân caàn truø lieäu vaø chuaån bò vieäc cöùu ñoä toaøn theå nhaân loaïi theo moät keá hoaïch laï luøng: Ngöôøi ñaõ tuyeån choïn moät daân toäc ñeå uûy thaùc nhöõng lôøi öôùc heïn. Quaû vaäy, sau khi laäp Giao Öôùc vôùi oâng AÙp-ra-ham (x. St 15,18) vaø vôùi daân Ít-ra-en qua oâng Moâ-seâ (x. Xh 24,8), Thieân Chuùa ñaõ duøng lôøi noùi, vieäc laøm maëc khaûi cho daân Ngöôøi ñaõ choïn, ñeå hoï bieát Ngöôøi laø Thieân Chuùa ñoäc nhaát, chaân thaät vaø haèng soáng, vaø nghieäm thaáy ñaâu laø ñöôøng loái Thieân Chuùa ñoái xöû vôùi loaøi ngöôøi. Thieân Chuùa coøn phaùn daïy hoï qua caùc ngoân söù ñeå ngaøy qua ngaøy, hoï thaáu hieåu caùc ñöôøng loái aáy saâu xa vaø roõ raøng hôn haàu ñem phoå bieán roäng raõi nôi caùc daân toäc (x. Tv 21,28-29; 95,1-3; Is 2,1-4; Gr 3,17). Vì theá chöông trình cöùu ñoä ñöôïc caùc taùc giaû Saùch Thaùnh tieân baùo, thuaät laïi vaø giaûi thích ñaõ trôû thaønh Lôøi Chuùa ñích thaät trong caùc saùch Cöïu Öôùc. Bôûi vaäy caùc saùch ñöôïc Thieân Chuùa linh höùng naøy luoân coù moät giaù trò vónh vieãn: "Vì nhöõng gì ñaõ ñöôïc ghi cheùp laø ñeå daïy doã chuùng ta, haàu chuùng ta ñöôïc hy voïng nhôø söï kieân nhaãn vaø nhôø söï an uûi cuûa Saùch Thaùnh" (Rm 15,4) (MK 14).
"Caùc Ki-toâ höõu phaûi thaønh kính ñoùn nhaän caùc saùch Cöïu Öôùc, vì caùc saùch naøy dieãn taû moät caûm thöùc saâu saéc veà Thieân Chuùa, taøng tröõ nhöõng lôøi giaùo huaán cao sieâu veà Ngöôøi, nhöõng tö töôûng khoân ngoan veà ñôøi soáng con ngöôøi, nhöõng kho taøng kinh nghieäm tuyeät dieäu, vaø sau cuøng, aån chöùa maàu nhieäm cöùu roãi chuùng ta" (MK 15).
"Thieân Chuùa laø Ñaáng linh höùng vaø laø taùc giaû caùc saùch Cöïu Öôùc cuõng nhö Taân Öôùc, ñaõ khoân ngoan saép xeáp cho Taân Öôùc ñöôïc tieàm aån trong Cöïu Öôùc, vaø Cöïu Öôùc trôû neân saùng toû trong Taân Öôùc. Thöïc vaäy, duø Ñöùc Ki-toâ thieát laäp giao öôùc môùi baèng maùu Ngöôøi (x. Lc 22,20; 1Cr 11,25) nhöng caùc saùch Cöïu Öôùc vaãn ñöôïc söû duïng troïn veïn trong söù ñieäp Tin Möøng, ñaït ñöôïc vaø baøy toû ñaày ñuû yù nghóa trong Taân Öôùc (x. Mt 5,17; Lc 24,27; Rm 16,25-26; 2Cr 3,14-16). Ngöôïc laïi Taân Öôùc cuõng ñöôïc saùng toû vaø giaûi thích nhôø Cöïu Öôùc" (MK 16).
a. Cöïu Öôùc cuõng laø Lôøi Chuùa noùi vôùi chuùng ta, nhö chuùng ta vaãn tuyeân xöng trong Phuïng Vuï.
b. Caùc saùch Cöïu Öôùc thuoäc nhieàu theå loaïi vaên chöông khaùc nhau, do ñoù khi ñoïc caàn chuù yù ñeán theå loaïi cuûa töøng cuoán saùch hoaëc töøng phaàn. Thí duï 11 chöông ñaàu saùch Saùng theá ñaõ gaây bao vaán ñeà chæ vì ngöôøi ta ngoä nhaän cho ñoù laø theå loaïi lòch söû. Ngay caû caùc saùch goïi laø lòch söû cuõng khoâng phaûi laø lòch söû theo quan nieäm thöïc nghieäm (keå laïi ñuùng nhö caùc söï kieän xaûy ra) nhöng laø lòch söû cöùu ñoä, nghóa laø tìm ñoïc ra yù nghóa cöùu ñoä, söï hieän dieän cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa trong caùc dieãn bieán lòch söû.
c. Tính caùch tieäm tieán cuûa maëc khaûi khieán cho caùc saùch Cöïu Öôùc coøn nhieàu ñieàu chöa hoaøn toaøn, vaø chæ coù giaù trò cho moät giai ñoaïn. Ñoïc Mt 5-7 hoaëc 19,1-9 chuùng ta thaáy roõ ñieàu ñoù. Hieán Cheá veà Maëc Khaûi cho chuùng ta nguyeân taéc naøy: "Thích öùng vôùi hoaøn caûnh nhaân loaïi soáng tröôùc thôøi cöùu ñoä do Chuùa Ki-toâ thieát laäp, caùc saùch Cöïu Öôùc trình baøy cho moïi ngöôøi bieát Thieân Chuùa laø ai, con ngöôøi laø ai, ñoàng thôøi trình baøy Thieân Chuùa coâng bình vaø nhaân töø ñoái xöû vôùi loaøi ngöôøi nhö theá naøo, tuy coù nhieàu ñieàu khieám khuyeát vaø taïm bôï, nhöng caùc saùch aáy minh chöùng khoa sö phaïm ñích thöïc cuûa Thieân Chuùa" (MK 15). Theo nguyeân taéc tieäm tieán aáy, "Cöïu Öôùc trôû neân saùng toû trong Taân Öôùc" (MK 16). Vì theá ngöôøi Ki-toâ höõu ñoïc Cöïu Öôùc phaûi ñoái chieáu vôùi Taân Öôùc ñeå hieåu cho ñuùng Chuùa muoán daïy mình ñieàu gì.
Naêm cuoán ñaàu tieân cuûa Cöïu Öôùc vaãn ñöôïc xeáp vaøo moät boä vôùi nhau neân goïi laø Nguõ Thö. Ngöôøi Do-thaùi goïi laø Luaät (Toâ-ra), vì ñaây laø neàn taûng cho ñôøi soáng cuûa Daân Chuùa trong Cöïu Öôùc. Nguõ Thö cho Daân Chuùa hieåu bieát nguoàn goác, caên tính vaø vò trí cuûa hoï trong keá hoaïch cuûa Thieân Chuùa cuøng vôùi caùc luaät leä ñeå giuùp hoï soáng laøm daân cuûa Thieân Chuùa. Truyeàn thoáng Do-thaùi vaãn coi taùc giaû cuûa Nguõ Thö laø oâng Moâ-seâ. Thöïc ra boä Nguõ Thö chuùng ta coù hieän nay baèng tieáng Híp-ri ñaõ ñöôïc hoaøn thaønh vaøo khoaûng naêm 400 tröôùc CN, nhöng khoâng theå loaïi tröø vai troø cuûa oâng Moâ-seâ ôû phía ñaàu nguoàn cuûa truyeàn thoáng ñaõ ñöôïc ñaõ ñöôïc ñuùc keát trong naêm cuoán saùch naøy.
Quaû vaäy, lòch söû Daân Chuùa trong Cöïu Öôùc khoâng theå lyù giaûi neáu loaïi tröø vai troø cuûa oâng Moâ-seâ. OÂng laø vò ngoân söù lôùn nhaát Thieân Chuùa ñaõ sai ñeán ñeå ñöa moät ñaùm daân hoãn taïp ra khoûi aùch noâ leä ôû Ai-caäp vaø coâng boá Giao Öôùc cuûa Chuùa, quy tuï thaønh Daân cuûa Thieân Chuùa vaø daïy hoï soáng laøm Daân cuûa Thieân Chuùa, thôø phöôïng Chuùa vaø toân troïng nhau nhö anh em.
Doøng truyeàn thoáng baét nguoàn töø hoaït ñoäng cuûa Moâ-seâ ñaõ ñöôïc caùc boä laïc duy trì vaø phaùt trieån, phoái hôïp vôùi caùc kinh nghieäm toân giaùo vaø truyeàn thoáng rieâng cuûa töøng boä laïc, töøng khu vöïc. Ta coù theå nhaän ra khu vöïc phía nam, khu vöïc Kheùp-roân, khu vöïc mieàn trung (Si-khem), khu vöïc phía baéc vaø khu vöïc beân kia soâng Gio-ñan. Söï thoáng nhaát thöïc söï cuûa caùc khu vöïc naøy chæ ñöôïc thöïc hieän vaøo thôøi vua Ña-vít vaø keùo daøi ñeán heát ñôøi vua Sa-loâ-moân (chöøng taùm möôi naêm). Vaøo thôøi kyø thoáng nhaát naøy, cuõng laø hoaøng kim thôøi ñaïi cuûa lòch söû Daân Chuùa trong Cöïu Öôùc, Ña-vít ñaõ noã löïc xaây döïng söï thoáng nhaát chính trò treân cô sôû söï thoáng nhaát toân giaùo (moät ñeàn thôø, moät haøng tö teá). Do ñoù chaéc chaén ñaõ coù moät noã löïc söu taäp vaø thoáng nhaát caùc truyeàn thoáng cuûa caùc boä laïc vaø caùc khu vöïc.
Sau thôøi Sa-loâ-moân, caùc boä laïc phía baéc ly khai vôùi Gieâ-ru-sa-lem. Phía baéc cuõng laïi möu toan cuûng coá ñoäc laäp baèng caùch ly khai toân giaùo. Ñöông nhieân trong tình traïng naøy, caùc truyeàn thoáng laïi phaùt trieån trong cuoäc soáng cuûa daân ôû hai vöông quoác. Nhöng ôû phía baéc, vì trieàu ñình xa rôøi Thieân Chuùa cuûa Giao Öôùc, neân coù moät traøo löu toân giaùo taùch khoûi chính trò, do caùc ngoân söù khôûi xöôùng. Traøo löu naøy trôû veà vôùi Giao Öôùc Xi-nai, keâu goïi ngöôøi ta trung thaønh vôùi Thieân Chuùa cuûa Giao Öôùc.
Saûn phaåm cuûa traøo löu naøy laø moät saùch Luaät Giao Öôùc ñöôïc ñem xuoáng phía nam (hay bieân soaïn taïi phía nam?), sau khi vöông quoác phía baéc bò tieâu dieät naêm 722 tröôùc CN. Moät theá kyû sau, khi vua Gioâ-si-a truøng tu Ñeàn Thôø, ngöôøi ta phaùt hieän ra cuoán saùch naøy ôû trong ñeàn thôø (naêm 622) vaø vua duøng laøm cô sôû cho vieäc phuïc höng toân giaùo. Hieän nay cuoán naøy laø moät phaàn trong saùch Ñeä nhò luaät (caùc chöông 5-26 vaø 28). Goïi laø Ñeä nhò luaät vì trong boä Nguõ Thö caùc Luaät cuûa Giao Öôùc ñaõ ñöôïc ghi ôû ba cuoán tröôùc (Xuaát haønh, Leâ-vi, Daân soá).
Trong thôøi kyø löu ñaøy ôû Ba-by-lon, Daân Chuùa khoâng coøn gì ñeå nöông töïa ngoaøi Lôøi Chuùa ñaõ phaùn daïy qua oâng Moâ-seâ vaø caùc ngoân söù, neân hoï môùi tìm laïi caùc truyeàn thoáng xöa. Ñaây laø luùc caùc moân ñeä cuûa caùc ngoân söù vaø caùc tö teá ra coâng söu taäp vaø bieân soaïn. Hoaït ñoäng naøy tieáp tuïc caû sau khi ñaõ hoài höông.
Ngöôøi ta nhaän ra baøn tay cuûa caùc tö teá trong vieäc bieân soaïn boán cuoán ñaàu, baøn tay cuûa traøo löu ñeä nhò luaät hoaøn chænh cuoán Ñeä nhò luaät.
Saùch Saùng theá goàm hai phaàn roõ reät. Phaàn töø chöông 12 ñeán heát, trình baøy caùc truyeàn thoáng veà thuyû toå cuûa daân Ít-ra-en vaø giaûi thích söï coù maët cuûa hoï treân ñaát Ai-caäp.
Coøn 11 chöông ñaàu laø moät noã löïc suy tö khôûi ñi töø kinh nghieäm toân giaùo cuûa Ít-ra-en nhaèm lyù giaûi nguoàn goác vuõ truï vaø con ngöôøi, nguoàn goác söï aùc vaø ôn cöùu ñoä. Ñaây laø moät suy tö hoaøn toaøn toân giaùo, vaän duïng caùc truyeàn thoáng toân giaùo cuûa Ít-ra-en vaø cuûa caùc daân toäc vuøng Löôõng Haø Ñòa nhaèm dieãn taû nieàm tin raèng: Thieân Chuùa maø Ít-ra-en thôø laø Ñaáng ñaõ laøm cho vuõ truï vaø con ngöôøi xuaát hieän; trong moïi loaøi thoï taïo, Thieân Chuùa yeâu thöông vaø saên soùc con ngöôøi hôn caû, daønh cho con ngöôøi moät cuoäc soáng vöôït treân taát caû.
Söï aùc ñaõ coù maët trong cuoäc soáng laø do con ngöôøi gaây ra bôûi söï töø choái vaâng phuïc Ñaáng Taïo Hoaù vaø töø choái nhau. Nhöng Thieân Chuùa ñaõ höùa giaûi thoaùt con ngöôøi. Theá laø lòch söû cöùu ñoä ñaõ baét ñaàu vôùi lòch söû loaøi ngöôøi. Kinh nghieäm cuûa Ít-ra-en veà toäi loãi vaø cöùu ñoä ñaõ ñöôïc môû ra bao truøm caû nhaân loaïi. Ñieàu naøy phaûn aùnh yù thöùc cuûa Daân Chuùa veà lòch söû vaø söù maïng cuûa mình laø laøm chöùng veà Thieân Chuùa vaø ôn cöùu ñoä cuûa Ngöôøi tröôùc maët muoân daân, ñeå muoân daân ñöôïc bieát Thieân Chuùa vaø ñöôïc cöùu ñoä.
Ñieåm naøy laø böôùc tieán quan troïng cuûa maëc khaûi maø Daân Chuùa ñaõ nhaän ñöôïc chính vaøo thôøi löu ñaøy.
Ba cuoán saùch naøy xoay quanh bieán coá thaønh laäp Daân Chuùa vaø Cöïu Öôùc.
Saùch Xuaát haønh keå laïi cuoäc ra khoûi Ai-caäp nhö moät kinh nghieäm veà quyeàn naêng giaûi phoùng cuûa Thieân Chuùa vaø Giao Öôùc Xi-nai nhö moät kinh nghieäm coäng ñoàng veà söï gaëp gôõ Thieân Chuùa. Ñaây laø hai thì cuûa moät bieán coá: söï thaønh laäp coäng ñoàng Daân Thieân Chuùa baèng Giao Öôùc do Thieân Chuùa thieát laäp qua trung gian oâng Moâ-seâ. Vôùi Giao Öôùc naøy, Thieân Chuùa nhaän ñaùm daân hoãn taïp töø Ai-caäp thoaùt ra laøm Daân cuûa Ngöôøi vaø Ngöôøi töï nhaän laø Thieân Chuùa cuûa hoï. Ngöôøi seõ beânh vöïc hoï vaø daãn hoï vaøo chieám laõnh mieàn ñaát Ngöôøi ñaõ höùa vôùi toå tieân hoï. Phaàn hoï, hoï phaûi tuaân giöõ caùc luaät leä Ngöôøi ban qua oâng Moâ-seâ. Cuøng vôùi "Möôøi Lôøi" cuûa Chuùa (Möôøi Ñieàu Raên), saùch Xuaát haønh coøn ghi moät soá luaät veà phuïng töï. Nhöng ngay sau ñoù daân ñaõ vi phaïm Giao Öôùc, ñuùc boø vaøng maø thôø theo kieåu daân Ca-na-an. Nhôø oâng Moâ-seâ caàu khaån, Chuùa ñaõ tha thöù vaø ban laïi Luaät Giao Öôùc cho oâng Moâ-seâ.
Saùch Leâ-vi laø coâng trình söu taäp caùc luaät veà phuïng töï ñöôïc xeáp vaøo sau saùch Xuaát haønh, coi nhö luaät leä do Chuùa ñaõ ban qua oâng Moâ-seâ. Thöïc söï caùc luaät leä naøy ñaõ phaùt trieån qua nhieàu theá heä. Thieân Chuùa duøng chính neàn vaên hoaù cuûa Ít-ra-en ñeå töøng böôùc giaùo duïc hoï.
Saùch Daân soá tieáp tuïc keå veà cuoäc haønh trình trong hoang ñòa. Möôøi chöông ñaàu vaãn tieáp tuïc keå vieäc kieåm tra, toå chöùc daân chuùng vaø nghi leã thaùnh hieán haøng tö teá ôû Xi-nai. ÔÛ chöông 11, daân chuùng nhoå traïi tieán böôùc nhö moät ñaùm röôùc kieäu Hoøm Bia Giao Öôùc. Cuoäc haønh trình qua hoang ñòa tieáp tuïc vôùi nhöõng thaêng traàm phöùc taïp, nhöng Thieân Chuùa luoân daãn daét hoï. Moái caûn trôû chính khoâng phaûi laø nhöõng khoù khaên ngang ñöôøng, nhöng laø söï khoâng trung thaønh vôùi Giao Öôùc cuûa Thieân Chuùa. Saùch naøy keát thuùc vôùi vieäc daân tôùi ñöôïc ñoàng baèng Moâ-aùp beân kia soâng Gio-ñan.
Saùch Ñeä nhò luaät ñöôïc raùp noái vaøo sau saùch Daân soá baèng khung caûnh giaû töôûng ñaây laø nhöõng lôøi oâng Moâ-seâ noùi vôùi daân Ít-ra-en ôû beân kia soâng Gio-ñan, tröôùc khi oâng qua ñôøi ôû nuùi Nô-voâ treân ñænh Pít-ga ñoái dieän vôùi Gieâ-ri-khoâ, thaønh phoá maø Ít-ra-en seõ chieám ñöôïc tröôùc tieân sau khi vöôït qua soâng Gio-ñan.
OÂng Moâ-seâ oân laïi haønh trình boán möôi naêm döôùi söï che chôû vaø dìu daét cuûa Thieân Chuùa, roài tuyeân laïi Giao Öôùc vaø keát thuùc baèng moät baøi ca vôùi lôøi chuùc phuùc cho töøng boä laïc vaø cho toaøn daân. Saùch keát thuùc vôùi vieäc oâng Moâ-seâ qua ñôøi treân ñænh Pít-ga.
Thöïc chaát ñaây laø moät cuoäc suy nieäm veà Giao Öôùc vaø tình yeâu cuûa Thieân Chuùa vaø moät lôøi môøi goïi, thuyeát phuïc daân ñaùp laïi tình yeâu cuûa Thieân Chuùa, sau nhöõng kinh nghieâm bi ñaùt cuûa vöông quoác phía baéc, roài vöông quoác phía nam. Hoï ñaõ khöôùc töø tình yeâu Thieân Chuùa neân töï chuoác laáy nhöõng tai hoïa khuûng khieáp ñoù (x. Ñnl 28). Saùch Ñeä nhò luaät nhaén nhuû daân löu ñaøy haõy quay veà vôùi Thieân Chuùa vaø trung thaønh vôùi Giao Öôùc.
Tuy ñöôïc gaén vaøo vò trí thöù naêm trong Nguõ Thö, nhöng thöïc ra saùch Ñeä nhò luaät hieän coù laïi laø cuoán môû ñaàu cuûa boä lòch söû goàm: Gioâ-sueâ, Thuû Laõnh, 1-2 Sa-mu-en, 1-2 Vua. Tuy goïi laø "lòch söû", nhöng khoâng phaûi theo nghóa chuùng ta quen hieåu. Ñaây laø moät noã löïc ñoïc laïi lòch söû Ít-ra-en döôùi aùnh saùng Giao Öôùc. Töø khi vaøo Ñaát Höùa cho ñeán khi caû hai vöông quoác bò löu ñaøy. Nhöõng thaêng traàm ñeàu laø haäu quaû cuûa vieäc trung thaønh hay phaûn boäi ñoái vôùi Giao Öôùc cuûa Thieân Chuùa (x. Tl 2,11-19).
Döïa vaøo caùc truyeàn thoáng phía baéc, trình baøy cuoäc chieám laõnh Ñaát Höùa nhö moät thieân anh huøng ca tieáp noái thieân anh huøng ca cuûa cuoäc xuaát haønh: taát caû caùc boä laïc ñoàng taâm goùp söùc döôùi söï chæ huy cuûa Gioâ-sueâ vöôït qua soâng Gio-ñan nhö ñaõ vöôït qua Bieån Ñoû boán möôi naêm tröôùc, roài tieán nhö vuõ baõo töø chieán thaéng naøy qua chieán thaéng khaùc ñeå chieám laõnh toaøn mieàn ñaát Thieân Chuùa ñaõ chæ cho Moâ-seâ thaáy (ch. 1-12). Sau ñoù laø cuoäc phaân chia ñaát ñai giöõa caùc boä laïc (ch. 13-21). Vaø cuoái cuøng laø ñaïi hoäi toaøn daân ôû Si-khem. Gioâ-sueâ cuõng noùi nhöõng lôøi cuoái cuøng theo kieåu Moâ-seâ khi ôû beân kia soâng Gio-ñan, coâng boá laïi Giao Öôùc vaø laäp bia chöùng öôùc. Gioâ-sueâ laø ngöôøi ñöôïc Thieân Chuùa tuyeån choïn ñeå chaïy tieáp söùc vôùi oâng Moâ-seâ: Moâ-seâ daãn daân töø Ai-caäp ñeán bôø soâng Gio-ñan, Gioâ-sueâ daãn daân vaøo chieám laõnh vaø ñònh cö treân Ñaát Höùa. Cuoán saùch keát thuùc vôùi vieäc haøi coát oâng Giu-se ñöôïc an taùng ôû Si-khem taïi phaàn ñaát oâng Gia-coùp ñaõ mua. Theá laø cuoäc haønh trình nhieàu theá kyû cuûa nhaø Gia_coùp ñaõ kheùp kín: töø Si-khem xuoáng Ai-caäp nay laïi veà ñeán Si-khem. Lôøi höùa cuûa Thieân Chuùa cho toå phuï Aùp-ra-ham veà moät mieàn ñaát vaø moät doøng doõi ñoâng ñuùc nay ñaõ thaønh söï.
Goïi theo danh töø chung chæ caùc vò anh huøng trong cuoán saùch, hoï laø nhöõng ngöôøi ñöôïc Thieân Chuùa sai ñeán caàm ñaàu caùc cuoäc giaûi phoùng roài laøm ngöôøi xeùt xöû moïi vieäc trong daân, vì theá cuõng dòch laø "quan aùn", "phaùn quan" - "xeùt xöû" ôû neàn vaên hoaù naøy ñoàng nghóa vôùi cai trò. Veà moät soá vò, saùch chæ neâu teân vaø soá naêm "xeùt xöû" chöù khoâng keå moät haønh ñoäng giaûi phoùng naøo. Möôøi hai vò naøy chaúng bao giôø "xeùt xöû" toaøn theå Ít-ra-en maø chæ giôùi haïn trong töøng boä laïc. Tuy nhieân, saùch Thuû laõnh ñaõ bieán hoï thaønh nhöõng anh huøng giaûi phoùng hoaëc cai trò toaøn theå Ít-ra-en, ñoàng thôøi phaân boå soá naêm hoaït ñoäng cuûa moãi vò theo nhöõng con soá öôùc leä: 20, 40, 80 ñeå coù ñöôïc con soá boán traêm taùm möôi naêm tính töø khi ra khoûi Ai-caäp cho ñeán khi xaây ñeàn thôø (1V 6,1).
Cuoán saùch naøy traûi qua nhieàu laàn bieân soaïn. Hình thöùc hieän nay laø cuûa caùc soaïn giaû thuoäc traøo löu ñeä nhò luaät vôùi moät chöông (2,6 - 3,6) daãn nhaäp toång quaùt neâu roõ yù nghóa toân giaùo cuûa cuoán saùch.
Trong baûn vaên goác tieáng Do-thaùi coù moät saùch Sa-mu-en vaø moät saùch caùc Vua. Baûn dòch Hy-laïp ñaõ chia thaønh boán cuoán "Caùc trieàu ñaïi", baûn dòch La-tinh (Phoå thoâng) theo baûn Hy-laïp, chia thaønh boán cuoán "Caùc Vua". Caùc baûn dòch môùi giöõ caùch chia boán, nhöng goïi laø saùch Sa-mu-en quyeån 1 vaø 2 vaø saùch caùc Vua quyeån 1 vaø 2.
Saùch Sa-mu-en quyeån 1 vaø 2 khôûi ñaàu vôùi nhaân vaät Sa-mu-en nhö laø vò "thuû laõnh" cuoái cuøng vaø laø ngöôøi thieát laäp cheá ñoä quaân chuû theo yeâu caàu cuûa daân. OÂng vua thöù nhaát ñöôïc Sa-mu-en xöùc daàu taán phong ñaõ khoâng trung thaønh vôùi Thieân Chuùa neân bò Thieân Chuùa pheá boû. OÂng vua thöù hai ñöôïc Sa-mu-en xöùc daàu taán phong noåi baät nhö göông maãu cuûa söï trung thaønh vôùi Thieân Chuùa. OÂng ñaõ hoaøn thaønh cuoäc chinh phuïc vaø thoáng nhaát mieàn Ñaát Höùa, loaïi tröø moái ñe doïa laø daân Phi-li-tinh, môû roäng bieân giôùi phía ñoâng vaø phía baéc, oâng chieám ñöôïc Gieâ-ru-sa-lem, laäp laøm thuû ñoâ vaø ñöa Hoøm Bia Giao Öôùc veà ñaây. OÂng ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa höùa cho doøng doõi maõi maõi ngoài treân ngai. Baûn dòch Hy-laïp döïa theo moät baûn Híp-ri coù nhieàu ñieåm dò bieät so vôùi baûn Híp-ri hieän coù trong Saùch Thaùnh (ngöôøi ta ñaõ tìm ñöôïc moät phaàn baûn goác Híp-ri naøy ôû Cum-ran).
Saùch caùc Vua quyeån 1 vaø 2 keå veà caùc vua töø Sa-loâ-moân ñeán thôøi löu ñaøy. Sau vua Sa-loâ-moân, coâng trình thoáng nhaát cuûa Ña-vít suïp ñoå, hai vöông quoác baéc vaø nam kình ñòch vôùi nhau. Caùc vua phía nam thì coù taùm vò ñöôïc khen laø trung thaønh vôùi Thieân Chuùa, nhöng saùu vò vaãn coøn ñeå caùc nôi thôø phöôïng ngoaïi ñaïo toàn taïi, chæ coù Khít-ki-gia vaø Gioâ-si-a ñöôïc khen troïn veïn. Lôøi pheâ veà caùc vua ñeàu theo tieâu chuaån laø söï trung thaønh vôùi Thieân Chuùa vaø vôùi moät nôi thôø phöôïng duy nhaát.
Trong baûn Hy-laïp, La-tinh vaø caùc baûn dòch môùi, saùch Ruùt ñöôïc ñaët lieàn sau saùch Thuû laõnh. Baûn Do-thaùi ñaët trong boä naêm cuoán ñeå ñoïc trong caùc dòp leã nhaát ñònh: Dieãm ca ñoïc dòp leã Vöôït Qua; Ruùt, dòp leã Nguõ Tuaàn; Ai ca, ngaøy 9 thaùng AÙp, kyû nieäm Ñeàn Thôø bò thieâu huûy; Giaûng vieân, dòp leã Leàu; vaø Eùt-te, ngaøy leã Pu-rim. Saùch keå chuyeän moät ngöôøi ñaøn baø xöù Moâ-aùp ñaõ trôû thaønh baø coá noäi cuûa vua Ñavít. Chính yeáu toá naøy ñem laïi cho cuoán saùch taàm quan troïng ñaëc bieät.
Töø khi trôû veà sau löu ñaøy, daân xöù Giu-ña ñaõ xaây döïng moät coäng ñoàng laáy ñeàn thôø laøm trung taâm vaø Luaät Moâ-seâ laøm luaät soáng. Coäng ñoàng naøy vaãn ñöôïc ñeá quoác Ba Tö, roài ñeá quoác Hy-laïp daønh cho moät quyeàn töï trò döôùi söï laõnh ñaïo cuûa taàng lôùp tö teá. Nhöng töø ngaøy hoài höông, hoï luoân gaëp söï choáng ñoái cuûa coäng ñoàng Sa-ma-ri ôû phía baéc. Coäng ñoàng naøy cuõng nhaän saùch Luaät Moâ-seâ do Eùt-ra coâng boá, nhöng vaãn khoâng muoán thuoäc quyeàn giôùi tö teá ôû Gieâ-ru-sa-lem. Vaøo nhöõng thaäp nieân ñaàu cuûa ñeá quoác Hy-laïp (do A-leâ-xan-ñeâ Ñaïi Ñeá môû mang), coäng ñoàng Sa-ma-ri ñaõ xin ñöôïc quyeàn xaây moät ñeàn thôø treân nuùi Ga-ri-dim. Theá laø söï caïnh tranh giöõa hai coäng ñoàng vaø hai ñeàn thôø trôû neân gay gaét (x. Ga 4, caâu chuyeän giöõa Chuùa Gieâsu vaø ngöôøi ñaøn baø Sa-ma-ri).
Trong boái caûnh aáy, boä lòch söû thuoäc traøo löu tö teá ra ñôøi goàm caùc saùch 1-2 Söû bieân nieân, Eùt-ra vaø Nô-khe-mi-a. Taùc giaû thuoäc giôùi tö teá, trong thaønh phaàn laõnh ñaïo ôû Gieâ-ru-sa-lem. Söû duïng tö lieäu trong caùc Saùch Thaùnh coù tröôùc vaø nhieàu saùch khaùc nay ñaõ thaát laïc, taùc giaû vieát laïi lòch söû cuûa Ít-ra-en nhaèm giuùp cho coäng ñoàng Do-thaùi laáy laïi goác reã cuûa mình vaø nhaän ra mình ñang soáng cuøng moät lòch söû thaùnh nhö caùc theá heä tröôùc löu ñaøy. Taùc giaû trình baøy vua Ña-vít nhö hình aûnh vöông quyeàn cuûa Thieân Chuùa vaø ñeàn thôø Gieâ-ru-sa-lem laø daáu chæ söï hieän dieän vaø tình thöông cuûa Thieân Chuùa. Coâng vaø toäi cuûa caùc vua ñöôïc löôïng giaù tuyø söï trung thaønh vôùi Leà Luaät vaø phuïng töï ñeàn thôø. Söï khaúng ñònh aáy ñoàng thôøi cuõng laø moät lôøi keát aùn vaø loaïi tröø ñeàn thôø Ga-ra-dim vaø coäng ñoàng quy tuï quanh ñeàn thôø aáy. Nhaèm minh chöùng quan ñieåm thöôïng toân Gieâ-ru-sa-lem, taùc giaû ñaõ ñaùnh boùng khuoân maët cuûa Ña-vít vaø coi oâng laø ngöôøi ñaõ thieát laäp toaøn boä neàn phuïng töï ñeàn thôø nhö ñang dieãn ra ôû thôøi oâng. Eùt-ra vaø Nô-khe-mi-a laø hai vò laõnh ñaïo ñaõ khoâi phuïc Gieâ-ru-sa-lem, ñeàn thôø, Luaät Moâ-seâ, vieäc phuïng töï vaø söï trung thaønh vôùi noøi gioáng.
Baûn Phoå thoâng La-tinh xeáp ba cuoán saùch naøy lieàn sau caùc saùch Lòch Söû, moät soá thuû baûn Hy-laïp cuõng xeáp nhö theá, moät soá thuû baûn Hy-laïp khaùc laïi xeáp sau caùc saùch Khoân Ngoan. Baûn vaên cuûa ba cuoán naøy coù nhieàu dò bieät theo caùc truyeàn thoáng khaùc nhau vaø ñöôïc nhaän vaøo quy ñieån khaù treã. Theå vaên cuûa ba cuoán naøy cuõng ñaëc bieät. Caùc yeáu toá lòch söû vaø ñòa dö ñeàu raát phoùng khoaùng ñeán ñoä khoâng theå raùp noái vôùi thöïc teá. Coù theå noùi ñaây laø ba cuoán tieåu thuyeát ñaïo ñöùc, ra ñôøi ôû theá kyû II tröôùc CN.
Saùch Toâ-bi-a nhaèm ñeà cao ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuûa nhöõng ngöôøi soáng xa Ñaát Höùa. Chæ caàn trung thaønh giöõ Luaät Chuùa, caàu nguyeän vaø laøm vieäc laønh phuùc ñöùc laø ñeïp loøng Chuùa vaø ñöôïc chuùc phuùc.
Saùch Giu-ñi-tha vaø saùch Eùt-te ca ngôïi quyeàn naêng cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa. Thieân Chuùa coù theå duøng nhöõng phuï nöõ yeáu ñuoái nhö theá ñeå cöùu caû daân Do-thaùi, khi hoï ñaët heát nieàm tin vaøo Ngöôøi. Hai saùch naøy xuaát hieän trong boái caûnh cuoäc noåi daäy cuûa anh em Ma-ca-beâ.
Hai cuoán saùch lòch söû cuoái cuøng cuûa Cöïu Öôùc, khoâng coù trong quy ñieån cuûa ngöôøi Do-thaùi, nhöng ñöôïc nhaän vaøo quy ñieån cuûa Hoäi Thaùnh Coâng Giaùo.
Cuoán thöù nhaát vieát vaøo khoaûng naêm 100 tröôùc CN, keå veà giai ñoaïn lòch söû töø vua An-ti-oâ-khoâ EÂ-pi-pha-neâ leân ngoâi (175 tröôùc CN) ñeán vua Gio-an Hieác-ca-noâ (134 tröôùc CN): caùc möu ñoà cuûa vua Hy-laïp nhaèm tieâu dieät ñaïo Do-thaùi vaø cuoäc khaùng chieán thaønh coâng cuûa anh em Ma-ca-beâ. Chuû ñích laø choáng laïi phong traøo chaïy theo vaên hoaù Hy-laïp vaø ñeà cao söï trung thaønh vôùi Leà Luaät vaø Ñeàn Thôø. Taùc giaû coù veû muoán bieän minh cho doøng hoï Ma-ca-beâ luùc ñoù ñang bò chæ trích vì nhöõng lieân minh chính trò vaø vieäc tieám ñoaït chöùc tö teá.
Saùch 2 Ma-ca-beâ khoâng phaûi laø phaàn tieáp theo cuûa 1 Mcb, nhöng ñöôïc soaïn tröôùc, khoaûng naêm 124 tröôùc CN. 2 Mcb keå veà giai ñoaïn töø vua Xeâ-leâu-coâ IV (tröôùc vua An-ti-oâ-khoâ) ñeán caùi cheát cuûa töôùng Ni-ca-no.
Saùch 1 Ma-ca-beâ quan troïng vì cung caáp nhöõng khaúng ñònh roõ raøng veà söï phuïc sinh, veà söï thöôûng phaït ñôøi sau, veà vieäc caàu nguyeän cho ngöôøi cheát, veà coâng traïng cuûa caùc vò töû ñaïo, söï chuyeån caàu cuûa caùc thaùnh. Nhöõng ñieàu naøy seõ ñöôïc Taân Öôùc xaùc nhaän.
Trong Saùch Thaùnh Cöïu Öôùc cuûa Hoäi Thaùnh Coâng Giaùo, sau phaàn caùc saùch Lòch Söû, coù baûy cuoán thuoäc theå loaïi giaùo huaán (cuõng coù ngöôøi dòch laø khoân ngoan, nhöng chuùng toâi xin daønh töø khoân ngoan cho moät cuoán saùch vaãn coù teân laø "saùch Khoân ngoan").
Daân toäc naøo cuõng bieát tích luyõ vaø truyeàn ñaït kinh nghieäm soáng cuûa mình cho caùc theá heä ñeán sau döôùi nhöõng hình thöùc ñôn giaûn deã nhôù, cuõng nhö baèng nhöõng thieân saùch suy lyù veà yù nghóa cuoäc soáng vaø caùch soáng ôû ñôøi. Daân Chuùa trong Cöïu Öôùc cuõng bieát thu thaäp söï "khoân ngoan" cuûa caùc daân chung quanh vaø bieát töï tìm ra nhöõng kinh nghieäm. Coù ñieàu ñaëc bieät laø kinh nghieäm soáng cuûa Daân Chuùa laø moät kinh nghieäm toân giaùo. Töø choã caûm nghieäm veà Thieân Chuùa hieän dieän vaø hoaït ñoäng trong lòch söû töø ban ñaàu, hoï ñi tìm caûm nghieäm söï hieän dieän vaø hoaït ñoäng cuûa Thieân Chuùa trong cuoäc soáng haøng ngaøy. Traøo löu vaên hoïc naøy ñaõ coù töø laâu trong lòch söû Ít-ra-en. Nhöng caùc saùch Giaùo Huaán chuùng ta coù trong Saùch Thaùnh hieän nay ñeàu ñöôïc bieân soaïn thôøi sau löu ñaøy Ba-by-lon. Trong baûy cuoán saùch ñöôïc xeáp vaøo phaàn naøy, coù naêm cuoán thöïc söï thuoäc theå loaïi "giaùo huaán": Gioùp, Chaâm ngoân, Giaûng vieân, Khoân ngoan vaø Huaán ca. Coøn Thaùnh vònh vaø Dieãm ca laø hai taùc phaåm thi ca.
Laø moät vôû kòch baèng thô, coù leõ xaây döïng treân moät coát truyeän coù tröôùc baèng vaên xuoâi. Chuû ñeà laø vaán ñeà ñau khoå. Taùc phaåm phaûn khaùng quan nieäm coå ñieån veà thöôûng phaït, nhöng chöa ñöa ra moät giaûi ñaùp cuï theå, maø chæ ñaët ngöôøi ta ñoái dieän vôùi maàu nhieäm cuûa quyeàn naêng Thieân Chuùa vaø ñöa ñeán thaùi ñoä im laëng toân thôø.
Laø boä söu taäp thaùnh ca goàm nhöõng baøi ca vònh ñöôïc saùng taùc ôû nhieàu thôøi ñaïi khaùc nhau, töø thôøi vua Ña-vít ñeán theá kyû III tröôùc CN. Tröôùc thôøi löu ñaøy ñaõ coù nhöõng boä söu taäp caùc thaùnh vònh ñeå duøng trong phuïng vuï ôû ñeàn thôø. Sau löu ñaøy, caùc boä söu taäp naøy laïi coù theâm nhöõng taùc phaåm môùi ñeå duøng trong ñeàn thôø môùi. Ñaây laø kho taøng kinh nguyeän cuûa daân Chuùa trong Cöïu Öôùc cuõng nhö trong Taân Öôùc. Moïi tình huoáng, moïi taâm tình cuûa con ngöôøi ñöôïc dieãn taû, boäc baïch tröôùc maët Thieân Chuùa vôùi loøng ñôn sô, daïn dó, tin töôûng: caûm taï, ngôïi khen, thoáng hoái, ai oaùn, than van, vui, buoàn, chaát vaán Thieân Chuùa vaø ñeå cho Thieân Chuùa chaát vaán, khaån caàu. Hoäi Thaùnh Coâng Giaùo söû duïng caùc Thaùnh vòng trong caùc giôø kinh phuïng vuï vaø phuïng vuï Lôøi Chuùa. Coù theå xeáp theo theå loaïi: tuïng ca, vöông trieàu, khaån caàu, taï ôn, haønh höông, giaùo huaán.
Goàm nhieàu boä söu taäp chaâm ngoân: 10 - 22,16 vaø 25-29 (chaâm ngoân cuûa Sa-loâ-moân); 22,17 - 24,22 (lôøi cuûa nhöõng ngöôøi khoân ngoan); 30,1-14 (lôøi cuûa A-gua); 30,15-33 (chaâm ngoân theo con soá); 31,1-9 (lôøi cuûa Lô-mu-eân). Chín chöông ñaàu laø phaàn daãn nhaäp: cha daïy con (1-7) vaø chính söï khoân ngoan leân tieáng (8-9). Cuoán saùch nhö hieän nay coù töø theá kyû V tröôùc CN. Cuoán saùch ñöôïc hình thaønh qua nhieàu theá kyû, neân caàn löu yù ñeán söï phaùt trieån veà tö töôûng.
Ñöôïc bieân soaïn ôû theá kyû III tröôùc CN, nhöng maïo xöng laø cuûa vua Sa-loâ-moân. Taùc giaû suy tö khaéc khoaûi veà yù nghóa cuoäc soáng: taát caû laø phuø vaân. Vaäy thì soáng ñeå laøm gì? Sau cuoäc soáng naøy coøn gì toàn taïi? Phaûn khaùng nhöõng quan nieäm cuõ veà thöôûng phaït (nhö saùch Gioùp), nhöng cuõng khoâng ñöa ra ñöôïc giaûi ñaùp naøo hôn laø söï khieâm toán vaâng phuïc Thieân Chuùa vaø tinh thaàn "thoaùt tuïc". Noãi khaéc khoaûi naøy Chuùa Gieâsu seõ traû lôøi döùt khoaùt.
Ñöôïc soaïn vaøo thôøi sau löu ñaøy (theá kyû V-IV tröôùc CN). Saùch goàm naêm baøi tình ca dieãn taû moái tình giöõa Chaøng vaø Naøng. Ngöôøi Do-thaùi vaãn coi ñaây laø baøi ca tuyeät vôøi dieãn taû moái tình tuyeät vôøi giöõa Thieân Chuùa vaø Daân ñöôïc tuyeån choïn. Hoäi Thaùnh hieåu veà moái tình giöõa Chuùa Ki-toâ vaø Hoäi Thaùnh; caùc giaùo phuï, caùc nhaø thaàn bí hieåu veà moái tình giöõa Chuùa Ki-toâ vaø moãi taâm hoàn.
Ñöôïc bieân soaïn ôû theá kyû thöù I tröôùc CN, nhöng maïo xöng laø cuûa vua Sa-loâ-moân. Taùc giaû soáng trong moâi tröôøng vaên hoaù Hy-laïp ôû A-leâxan-ri-a beân Ai-caäp. Cuoán saùch muoán choáng laïi söùc cuoán huùt cuûa vaên hoaù Hy-laïp ñang laøm cho nhieàu ngöôøi Do-thaùi bò lung laïc baèng caùch ñeà cao söï khoân ngoan cuûa Thieân Chuùa boäc loä trong soá phaän cuûa moãi con ngöôøi vaø trong lòch söû Daân Chuùa.
Do Ben Xi-ra vieát baèng tieáng Híp-ri vaøo khoaûng 190-180 tröôùc CN taïi ñaát Do-thaùi, roài chaùu noäi cuûa oâng dòch ra tieáng Hy-laïp khoaûng naêm 132 tröôùc CN taïi Ai-caäp. Cuoán saùch goàm moät boä söu taäp nhöõng lôøi khoân ngoan veà raát nhieàu ñeà taøi (1-42); chieâm ngaém vinh quang cuûa Thieân Chuùa trong thieân nhieân (2-43) vaø trong lòch söû Ít-ra-en (44-50); baøi ca taùn taï (51,1-12); ca tuïng vieäc tìm kieám söï khoân ngoan (51, 13-30).
Ngoân söù laø ngöôøi ñöôïc Thieân Chuùa sai ñeán ñeå thay maët Chuùa laøm "mieäng cuûa Chuùa", noùi vôùi daân (x. Gr 15,19). Söù maïng cuûa caùc vò naøy laø vaïch cho daân thaáy loãi laàm cuûa hoï, keâu goïi hoï quay veà trung thaønh vôùi giao öôùc, khuyeân baûo, raên ñe, loan baùo hình phaït vaø ôn cöùu ñoä. Coù tröôøng hôïp chính caùc vò aáy vieát laïi, hoaëc ñoïc cho moân ñeä vieát (x. Gr 36,1-4) nhöõng lôøi ñaõ rao giaûng, nhöng phaàn nhieàu laø do caùc moân ñeä ghi cheùp, söu taäp nhöõng lôøi caùc vò aáy ñaõ rao giaûng. Do ñoù caùc saùch thöôøng coù moät lòch söû bieân soaïn phöùc taïp. Sau saùch Luaät (Nguõ Thö) thì saùch Ngoân Söù laø phaàn quan troïng nhaát, bôûi vì caùc ngoân söù thöôøng vaïch cho Daân Chuùa thaáy trong thöïc teá hoï ñaõ vi phaïm giao öôùc nhö theá naøo vaø chæ ñöôøng vaïch loái cho hoï bieát soáng theá naøo cho ñuùng laø Daân cuûa Thieân Chuùa. Caùc ngoân söù loan baùo söï tröøng phaït toäi loãi vaø lôøi höùa ban ôn cöùu ñoä. Caùc lôøi höùa naøy thöôøng ñöa vaøo moät vieãn töôïng lôùn hôn, xa hôn cuûa keá hoaïch cöùu ñoä phoå quaùt trong Ñöùc Gieâ-su Ki-toâ. Do ñoù saùch Ngoân Söù ñöôïc Chuùa Gieâ-su vaø caùc Toâng Ñoà söû duïng nhieàu nhaát ñeå giaûi thích maàu nhieäm Chuùa Gieâ-su Ki-toâ, Giao Öôùc môùi vaø Daân môùi cuûa Thieân Chuùa. Saùch Ngoân Söù luoân coù tính hieän ñaïi, vì caùc ngoân söù phaân tích vaø daïy doã veà moái töông quan vôùi Thieân Chuùa vaø vôùi nhau trong cuoäc soáng haøng ngaøy.
Trong Saùch Thaùnh cuûa chuùng ta coù möôøi saùu saùch Ngoân Söù, goàm boán ngoân söù "lôùn" vaø möôøi hai ngoân söù "nhoû". Noùi "lôùn", "nhoû" ôû ñaây laø theo ñoä lôùn, nhoû cuûa cuoán saùch.
Laø cuoán lôùn thöù nhaát. Saùch naøy goàm ba phaàn thuoäc ba thôøi kyø khaùc nhau:
1) 1-39 goïi laø I-sai-a ñeä nhaát, vò ngoân söù rao giaûng ôû xöù Giu-ña vaøo theá kyû VIII tröôùc CN. Moät vaøi chöông cuûa thôøi kyø sau ñöôïc chen vaøo ñaây (24-27 vaø 34-35).
2) 40-55 goïi laø saùch An UÛi, töùc I-sai-a ñeä nhò. Coâng trình cuûa moät ngoân söù thôøi löu ñaøy, loan baùo nieàm hy voïng cöùu ñoä vaø söù maïng môùi cuûa Daân Chuùa.
3) 56-66 goïi laø I-sai-a ñeä tam, coù leõ laø moät boä söu taäp lôøi rao giaûng cuûa nhieàu vò ngoân söù trong thôøi kyø töø luùc xaây xong ñeàn thôø môùi (515 tröôùc CN) cho ñeán 445 tröôùc CN. Khi Nô-khe-mi-a hoaøn taát vieäc truøng tu töôøng thaønh, daân chuùng chaùn naûn vì thaáy ñeàn thôø môùi quaù khieâm toán, ñôøi soáng kinh teá chaúng khaù gì, ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuõng chaúng hôn xöa: vaãn ñaày aùp böùc boùc loät, thoái naùt. Caùc ngoân söù cuûng coá nieàm tin cuûa coäng ñoàng Do-thaùi hoài höông.
Cheùp lôøi rao giaûng vaø tieåu söû cuûa Gieâ-reâ-mi-a, vò ngoân söù hoaït ñoäng moät theá kyû sau I-sai-a ñeä nhaát, vaøo thôøi kyø xöù Giu-ña saép bò dieät vong. OÂng ñaõ phaûi chöùng kieán caûnh Gieâ-ru-sa-lem thaát thuû, vua, quan, tö teá vaø daân bò löu ñaøy sang Ba-by-lon. Cuoäc ñôøi vaø lôøi rao giaûng cuûa oâng mang troïn noãi bi ñaùt cuûa thôøi ñaïi.
Saùch Thaùnh baèng tieáng Híp-ri xeáp Ai ca vaøo boä "naêm cuoán" ñeå ñoïc vaøo caùc dòp leã lôùn: saùch Ai ca daønh cho ngaøy kyû nieäm ñeàn thôø bò phaù huûy (ngaøy chín thaùng AÙp). Hl vaø Lt ñaët sau saùch Gieâ-reâ-mi-a vôùi töïa ñeà gaùn quyeàn taùc giaû cho ngoân söù Gieâ-reâ-mi-a. Nhöng phaân tích vaên chöông vaø tö töôûng cho thaáy noù khoâng theå laø taùc phaåm cuûa vò ngoân söù naøy. Taùc phaåm goàm ba baøi theo theå "ñieáu tang" (ch. 1,2 vaø 4), moät baøi than khoùc caù nhaân (ch.3) vaø moät baøi than khoùc taäp theå (ch.5: Lt ñeà laø "Lôøi caàu xin cuûa Gieâ-reâ-mi-a"). Ñaây laø nhöõng lôøi than khoùc cho caûnh hoang taøn vaø bi ñaùt cuûa thaønh Gieâ-ru-sa-lem vaø daân cö sau bieán coá thaûm khoác naêm 587 tröôùc CN. Chính loøng troâng caäy kieân vöõng vaøo Thieân Chuùa trong noãi ñau tuyeät voïng cuûa con ngöôøi laøm neân giaù trò baát huû cuûa nhöõng baûn ai ca naøy. Hoäi Thaùnh ñoïc saùch naøy trong Tuaàn Thaùnh ñeå nhôù bieán coá bi ñaùt treân Nuùi Soï.
Saùch naøy khoâng coù trong Hr, chæ coù trong Hl (ñaët sau saùch Gieâ-reâ-mi-a) vaø trong Pt Lt (ñaët sau Ai ca). Saùch ñöôïc maïo xöng laø cuûa Ba-ruùc, ngöôøi thö kyù cuûa ngoân söù Gieâ-reâ-mi-a. Thöïc ra ñaây laø coâng trình bieân soaïn hay söu taäp cuûa moät taùc giaû ôû theá kyû II tröôùc CN (coù ngöôøi cho laø theá kyû I tröôùc CN) vôùi moät noäi dung phöùc hôïp. Pt Lt gaén "thö cuûa Gieâ-reâ-mi-a vaøo cuoái saùch Ba-ruùc, coøn Hl taùch rieâng, ñaët sau saùch Ai ca. Saùch nhoû naøy cho chuùng ta bieát veà ñôøi soáng toân giaùo cuûa ngöôøi Do-thaùi ôû caùc coäng ñoàng haûi ngoaïi vaø aûnh höôûng maïnh meõ cuûa ngoân söù Gieâ-reâ-mi-a ñoái vôùi daân Do-thaùi sau bieán coá naêm 587 tröôùc CN.
Cheùp lôøi rao giaûng vaø cuoäc soáng cuûa EÂ-deâ-ki-en, vò ngoân söù cuûa thôøi löu ñaøy. OÂng thuoäc haøng tö teá bò phaùt löu ngay ñôït ñaàu (597 tröôùc CN). Töø Ba-by-lon, oâng theo doõi vaø giaûi thích nhöõng gì ñang xaûy ra taïi Gieâ-ru-sa-lem. Sau khi Gieâ-ru-sa-lem thaát thuû, moät ñaùm daân löu ñaøy môùi ñöôïc daãn veà Ba-by-lon. Hoaït ñoäng rao giaûng cuûa oâng nhaèm giuùp nhöõng ngöôøi löu ñaøy hieåu bieát veà hieän taïi cuûa mình vaø giöõ vöõng nieàm hy voïng ôû töông lai.
Thöïc chaát laø moät cuoán saùch thuoäc theå loaïi "khaûi huyeàn", maïo xöng laø cuûa moät nhaân vaät thôøi löu ñaøy. Saùch ñöôïc vieát vaøo thôøi kyø An-ti-oâ-khoâ EÂ-pi-pha-neâ baùch haïi (167-164), tröôùc khi cuoäc noåi daäy cuûa anh em Ma-ca-beâ thaønh coâng. Muïc ñích nhaèm an uûi, khích leä Daân Chuùa giöõ vöõng nieàm tin trong côn thöû thaùch.
Cheùp lôøi rao giaûng cuûa moät ngoân söù ñoàng thôøi vôùi A-moát taïi phía baéc. Baûn vaên tieáng Híp-ri cuûa saùch naøy laø moät trong nhöõng baûn vaên ñöôïc löu truyeàn toài nhaát trong Cöïu Öôùc. Cuoäc ñôøi vaø lôøi rao giaûng cuûa Hoâ-seâ vöøa bi ñaùt vöøa tröõ tình. OÂng soáng noãi bi ñaùt cuûa tình vôï choàng bò phaûn boäi ñeå laøm chöùng veà tình yeâu cuûa Thieân Chuùa bò phaûn boäi. Traøo löu ñeä nhò luaät vaø caùc ngoân söù Gieâ-reâ-mi-a, EÂ-deâ-ki-en, I-sai-a ñeä nhò chòu aûnh höôûng cuûa oâng raát nhieàu trong caùch noùi veà tình yeâu Thieân Chuùa vaø Giao Öôùc Môùi vôùi "luaät khaéc trong tim".
Laø saùch ñöôïc bieân soaïn vaøo khoaûng naêm 400 tröôùc CN. Hai chöông ñaàu moâ taû tai hoïa vaø coâng boá lôøi höùa giaûi thoaùt. Hai chöông sau theo theå loaïi khaûi huyeàn, loan baùo cuoäc phaùn xeùt vaø kyû nguyeân môùi. Lôøi höùa tuoân ñoå Thaàn Khí ñöôïc saùch Coâng vuï trích daãn vaø öùng duïng vaøo bieán coá ngaøy leã Nguõ Tuaàn (2,16-21).
Vò ngoân söù naøy rao giaûng ôû vöông quoác phía baéc vaøo thôøi Gia-roùp-am II (783-743). Laø moät noâng daân thuaàn tuyù neân lôøi leõ cuûa oâng thöôøng ñôn sô nhöng raát maïnh meõ.
Laø saùch ngaén nhaát cuûa Cöïu Öôùc nhöng laïi coù nhieàu vaán ñeà phöùc taïp. Caùc nhaø nghieân cöùu chöa xaùc ñònh noåi thôøi ñaïi: caùc yù kieán ñi töø theá kyû IX tröôùc CN tôùi thôøi kyø ñeá quoác Hy-laïp. Saùch phaûn aùnh moät chuû nghóa daân toäc cöïc ñoan, ñeà cao söï coâng thaúng khuûng khieáp vaø quyeàn naêng cuûa Thieân Chuùa laø Ñaáng beânh vöïc coâng lyù.
Laø moät duï ngoân daøi khoaùc leân vai moät nhaân vaät ñöôïc noùi ñeán ôû 2V 14,25. Saùch ñöôïc vieát vaøo theá kyû V. Caâu chuyeän ñaày chaâm bieám nhaèm phaûn baùc quan ñieåm daân toäc cöïc ñoan, cuïc boä vaø rao giaûng moät quan nieäm phoå quaùt veà ôn cöùu ñoä.
Saùch naøy cheùp lôøi rao giaûng cuûa ngoân söù Mi-kha ngöôøi vuøng Moâ-reâ-seùt (gaàn Kheùp-roân). Ñöøng loän teân vò ngoân söù naøy vôùi oâng Mi-kha con oâng Gim-la thôøi vua A-khaùp (x. 1V 22). OÂng rao giaûng ôû vöông quoác phía nam, töø khi vöông quoác phía baéc bò dieät (721) ñaán cuoäc xaâm laêng cuûa Xan-kheâ-ríp (701). OÂng cuõng laø noâng daân thuaàn tuyù neân lôøi vaên moäc maïc vaø maïnh meõ gioáng A-moát.
Ngoân söù naøy hoaït ñoäng ôû Giu-ña vaøo thôøi kyø ñeá quoác AÙt-sua ñang ñeán hoài suy taøn vaø thuû ñoâ Ni-ni-veâ saép thaát thuû (612). OÂng keát toäi vua xöù AÙt-sua laø keû xaâm löôïc aùp böùc vaø loan baùo ôn cöùu ñoä cho Giu-ña.
Rao giaûng cuøng thôøi vôùi Gieâ-reâ-mi-a, trong khi xöù Giu-ña bò daân Can-ñeâ ñe doïa. OÂng chaát vaán Chuùa vì Chuùa ñeå cho moät daân hung aùc ñe doïa Daân Chuùa cuøng chö daân, vaø ñöôïc Chuùa traû lôøi: "Ngöôøi coâng chính seõ ñöôïc soáng nhôø loøng trung tín". Roài oâng nguyeàn ruûa keû aùp böùc ngöôøi khaùc vaø cuoái cuøng ca tuïng quyeàn naêng Thieân Chuùa.
Ngoân söù naøy hoaït ñoäng ôû phía nam thôøi aáu vöông Gioâ-si-a (640-630), tröôùc cuoäc phuïc höng toân giaùo maø vua naøy seõ phaùt ñoäng. Taân Öôùc trích daãn saùch naøy moät laàn (Mt 13,41). Caùch oâng moâ taû "Ngaøy cuûa Ñöùc Chuùa" aûnh höôûng tôùi ngoân söù Gioâ-en vaø baøi ca "Dies irae" thôøi trung coå.
Rao giaûng sau thôøi löu ñaøy. OÂng coå voõ vieäc xaây laïi ñeàn thôø.
Saùch naøy goàm hai phaàn thuoäc hai thôøi kyø khaùc nhau:
1) 1-8 thuoäc thôøi kyø taùi thieát vaø phuïc höng, coå voõ vieäc khoâi phuïc ñaïo ñöùc;
2) 9-14 thuoäc thôøi kyø cuoái theá kyû IV tröôùc CN, luùc ñeá quoác Hy-laïp môùi baønh tröôùng. Coù ngöôøi coøn chia phaàn naøy laøm hai: 9-11 vaø 12-14. Taàm quan troïng cuûa phaàn 9-14 laø do giaùo huaán veà Ñaáng Meâ-si-a, ñöôïc Chuùa Gieâ-su vaø caùc saùch Taân Öôùc trích daãn nhieàu.
Rao giaûng sau khi ñeàn thôø ñöôïc xaây laïi naêm 515, keâu goïi haøng tö teá vaø daân thanh taåy moïi toäi loãi ñeå thôø phöôïng Chuùa cho phaûi ñaïo.
Back
to Vietnamese Missionaries in Taiwan Home Page